
Dans son livre sans équivalent Chemins et véhicules de nos campagnes (1971), le grand géographe breton Marcel Gautier (1909-1981) écrivait fort justement : « Partout le paysan est toujours en chemin. » Une ferme est une entreprise de transports permanente.
Qu’il s’agisse de la longueur du parcours ou de la surface de la parcelle, l’unité de mesure n’était ni le kilomètre ou la lieue, mais le temps mis par le cheval et sa sous-unité le « clip, clop, clip, clop », des sabots sur la route… D’ailleurs, comme le fait remarquer Lucien Pouëdras, tout le monde se déplaçait à la même vitesse : hommes, chevaux, vaches, chiens… Les besoins des chevaux modèlent les tracés : les routes montaient les pentes en lacets afin que les chevaux aient moins de mal à tirer ou à freiner les lourdes charrettes remplies de bois, de fumier ou de pierres. Là où les pentes étaient fortes et longues, le chemin pouvait s’élargir sur quelques mètres à mi-côte afin que celui qui descendait puisse laisser passer celui qui montait et qui ne devait pas perdre son élan.
Tout proches, le canal de Nantes à Brest et le chemin de fer apportaient leurs solutions pour les transports à grande distance.
N’ankouait ket e oamp e 1950. Piw a yae hag a zae ? Dam, rac’h tud ar gêriadenn : tud kozh, brazarded hag a labour, bugale hag a ya d’ar skol, pe kalavern. Saout oa ive, ha roñsed. Ar roñsed eo a dermene pegen fonnabl moned d’an amzer-se. Ha moned a raent dousig : war-droad e yae loened ha tud. Kalavern ma ya ar roñsed ged pewar faw hag an dud ged daou droad hebkén : toud e kerzhont hañval. Un herr hañval neuze a veze evid toud ar bed-se. Lakaomp bremañ ar bed-se da fichal. Dïaez eo kompren hiziw penaoz e yae an traoù, rag ma n’eus ket mui anezhe tamm ebed. Ouzhpenn an dud e veze red lakaad traoù ha produioù da redeg, eostoù dreist-oll. A-durall e veze estrañjerion hag a zae ive beteg ar gêriadenn dre an niwharzhoù-se.
Neuze e yae an dud difonn-kàer, tre evel ma kerzhe ar roñsed. Ha merkañ a rae an herr-sen ar maezadoù, sur a-walc’h. Dïaez e vehe bet lakaad tud ha loened da zeval ha da grapiñ re denn. Setu perag, d’ar lïesañ, e heulie an hentoù ar c’hrommennoù live. Ar pezh a vez graet ged ar gwazhioù, diouzh an tu arall : ne veze ket laosket ar gwazhioù, ar gouveroù, da redeg ne vern penaoz… Ya, a-c’houde kantvleadoù eh eus bet treset ar maezadoù hervez an dremeniri-se.
Ha peogwir n’eo ket mui hañval tamm ebed hiziw ar maezadoù evel ma oant gwezharall, e vez dïaez-braz dimp divinoud penaoz e troe ar monedone-se. Ha selled a raimp douzh an afer a rannvloaz da rannvloaz, rag pouezuz eo. Kerzhed e tachadoù a-sort-se en hañv pe er gouiañv ne veze ket hañval tamm ebed. Hiziw, netra da weled : kalavern ma ra glaw pe ma skorna, n’omp ket diaez, roulad a raomp ! Setu perag e vo interesuz selled a-dost. Klaskomp henn ober…