Les interactions

Le village (du moins celui, typique du Morbihan, tel qu’il existait encore au milieu du XX^e siècle) rassemble quelques fermes pratiquant toutes la polyculture-élevage. Les villages sont très semblables dans leur composition et sont reliés à un hameau plus important, situé à environ 2 km, où se trouvent le forgeron, le boulanger, le café, la chapelle et l’école. Une dizaine de ces ensembles gravitent autour d’un bourg dans le cas des grandes communes comme Languidic. Un important réseau de routes et de chemins adaptés au relief permet d’accéder partout.

Les bâtisses s’inscrivent dans un paysage constitué de trois éléments : le village lui-même avec ses jardins, ses petits prés, ses espaces de circulation. Les talus plantés, les arbres fruitiers, la disposition des bâtiments tempèrent les effets des vents soufflant du nord ou de l’est. Il y a toujours un coin à l’ombre quand il fait très chaud et une prairie où parquer provisoirement la jument ou des vaches.

‍Ma c’hêriadenn : komz a ran a ma c’hêriadenn, e garzhaoueg Breizh, ged he zachennoù bihan evel ataw, ur gêriadenn enni teir, peder pe pemp tachenn arall, an oll é vevañ asambl war ar c’hornad-douar bihan-se. Hag an tachennoù-se, é darempred ged ar re arall, é kenlabourad, é sikour pa vez rekiz, en em gave oll en ur pennkêr (daou gilometr bennag pelloc’h), lec’h ma veze kavet ur bouloñjer, ur gow, ur masoner, un davarn hag ur chapel ive, kredabl, evid moned d’an oferenn, hag ur skol laik, evid ar vugale. Ha pelloc’h eged ar gerlenn-se, mar tolpomp ar c’hornadoù-douar-se, lakaomp un deg bennag anezhe, setu aze kumun Langedig.

Ged an tost ma veze ar c’hêriadennoù-se unan douzh ar re arall, ged o modoù da vevañ ha d’ober, ged ar feson ma oant bet savet, ged o c’hustumoù, e weler aze ar memez framm dreist-ordinel. An oll dud-se a véve memez mod. Ha klasket ’m eus diskoueziñ penaoz e kerzhe an traoù aze e-keñver an amzer a rae, e-keñver ar rannvloazioù, dre livañ « Horoloj ar Parkaouier ». Rag aze e oa ar pezh o liamme. Kaset e veze an dud da labourad edan an amzer a rae, a rannvloaz da rannvloaz hag, ar perzh a zo pouezuz-braz, ged ar voazined (an amezeion). Ar memez traoù a veze graet gete ataw. Pa save problemoù e c’houlennent sikour, kàer pe fall an amzer, rag ne oa ket a dortal aze.

Neuze, war an daolenn-mañ, a zo un « Horoloj parkaouier », em eus mesket an oll rannvloazioù. Deoc’h-c’hwi d’o c’havoud : an hañv, an nevez-hañv… Mar sellit mat e vint kavet genoc’h. Un toer-plouz zo war un doenn. Mez er memez termen e weler ur vaouez é walc’hiñ he dilhad. Komprenabl eo, rag mar gwalc’h he lienoù aze, e-pad un euriad bennag, ema a-gaoz ma kred e c’hello an heol o sec’hañ d’enderw. Ha memez tra, mard eo daet an toer-plouz, n’eo ket goude un taol pellgomz ! Daet eo a-gaoz mar goui eh eus plouz douzh henn gortoz, just èl pa vehe e doenn-eñv. Arru eo an den. Digoret en deus an doenn, rag ma oui ne ray ket glaw an noz-mañ. Hag er memez termen e weler tud éc’h ober war-dro ar gwinizh-tu, rag gi ive o deus komprenet an amzer memez mod.

Ha pesort amzer ? E diaz an daolenn em eus livet un nebeud sinoù hag sikoure an dud da zivinañ an amzer a rahe an deiz àrlerc’h. Ouzhpenn labourad an deiz mad, gouied a raent penaoz e vehe an amzer durant an tri deiz da zoned goude. A-gaoz ma o doa gwelet « an touliru »” (an torig-ruz) pa yae da gousked e fin an devezh. Rag ma o doa gwelet un touseg d’enderw-noz. Dre ma sellent douzh bokedoù an hañv, hervez penaoz e oant, pe bokedoù arall en-dro dezhe, pe ar laboused é tremen, mard aent douzh tu ar mor pe douzh tu an Argoad. Ar pezh a zo sur, ged ar memez amzer ataw e raent rac’h. Ha n’eo ket drol o gweled ober ar memez traoù oll, rag an amzer eo a veze mestr warne.

Evid pezh a sell an noz, livet eo bet genin ged ar sav-heol. Ne vez ket gwelet war an daolenn, mez da noz e kousk an dud, e gwirionez. Ne veze ket graet netra da noz. Kousked a rae ar loened, kousked a rae an dud. Hag an deiz àr-lerc’h da vitin e kroge peb unan en e lod edan an amzer a rae, an amzer a vo, ar rannvloaz. Setu.

« Les lièvres gîtaient sans crainte dans les courtilsmêmes qui touchaient aux habitations, et dans chaque champ, quand on sarclaitles blés, on découvrait des nids de perdrix de douze ou quinze œufs, que l'onrespectait religieusement. Les pies, les merles, les grives, les fauvettes, lesmoineaux et maints autres petits oiseaux de toute sorte, nichaient ».

François-Marie Luzel, Veillées bretonnes, 1879, imprimerie Jules Mauger

‍

Kuitaet hon eus ar gêriadenn, mez tost-mat eh omp anezhi c’hoazh. Sur a-walc’h, daou gant vloaz so, an dud o doa kroget da labourad tost douzh o zïer. Ar lec’h pouezusañ eo, a zegase dezhe eostoù evid magañ an dud hag ar loened, rag pal ar labour-douar neuze a veze boud dizepant a-fed magadur. Ha marse mem e chome gete un nebeud ouzhpenn da werzhañ. Neuze, pa c’hellent gwerzhañ un tammig amanenn, ur banne laezh, un nebeud avaloù-douar, trawalc’h evid prenañ, lakaomp, neud pe “fildefer” (orjal), kalavern.

Perag parselloù ha parkaouier ? N’eo ket diaez da gompren petra oa ur park. Peb park a veze merket er c’hadastr, ged un niverenn. Hag e diabarzh ur park bennag e veze rannoù na vezent ket ne vern pere. Braz a-walc’h e veze ar parkoù evid ma c’helle ur jao krogiñ ged un ant bennag en ur penn anezhe, hag henn achu heb arrest. Lakaad a ra an dra-se ur limit diouzhtu : ur c’hant metr bennag. Evid an digorded, an dra-se a zepante a niver ar parselloù a oa er park, a bermete da lakaad an eostoù da droiñ a vloaz da vloaz. N’ankouomp ket e vezemp neuze ged produadurioù dishañval, desav-loened ha gounid war un dro. Lakaad an eostoù da droiñ a-feson, da skwer, a veze plantañ avaloù-douar lec’h ma oa bet kaol. Hag an troâdur-se a lakae niver ar parselloù da greskiñ. En un dachenn vihan, lakaomp unan un daouzeg hektar bennag, e veze posubl kaoud ugent parsell, evid lakaad ar gounidoù da droiñ aez.

Daw e veze d’an dud neuze koubliñ desav-loened ha gounidoù. Petra a sinifie an dra-se ? Lakaomp e veze eostet edaj diouzh un tu (evid an dud), ha kavet geot ha foenn evid ar chatal. Goude e klaske an dud an tu da goubliñ an traoù-se ged ar pezh na veze ket labouret hag a zegase traouigoù ouzhpenn. Ar pezh a gonte a veze an tachad labouret eh aomp da gomz anezhañ amañ. Lâred a ran labouret, rag labouret e veze an douar, ged toud ar pezh a sinifie an dro-lavar-se. Ar pezh a gonte ive, ne veze ket posubl stagañ peb parsell unan douzh an arall, a-gaoz ma ne vehe ket bet posubl bouljal etreze. Pa arrue ar peizant ged e jao, e veze red dezhañ gelliñ tostaad douzh an tamm douar da labourad. Ar pezh a sinifi e veze gronnet ar parselloù ged bordoù, “ar griennoù” (skrivet grizienn, ur c’hrizienn), ger digomprenet ged an dud a-hiziw). Hañval e veze ar griziennoù-se douzh fraostoù.

Ged ar fraostoù-se tro-dro d’ar parselloù e c’helle ar beizanted embregañ (melead) evel ma karent. Mez ouzhpenn-se e c’hellent ive plantañ gwez avaloù evid kaoud peadra d’ober chistr, ar pezh a verne ur bochad e kornad Langedig. En Normandi ne veze ket evel-se. En Normandi e veze kavet verjeioù braz ha rac’h an avalenned enne. Dre-mañ e vezent lakaet tro-dro d’ar parselloù, ged un nebeud en tachadoù labouret (evid kaoud un tammig disheol), hag ur lod arall en tachadoù chomet dïaret.

Mez ne veze ket disprizet ar fraostoù-se e-kreiz an tachadoù labouret : kentizh an nevez-hañv e tegasent o lod. Henn gwelet e vo tuchant, pa vo anw ag ar rannvloazioù. Ha gwelet e vo neuze penaoz e troe an traoù war an tachad-douar bihan-se, hervez an termen ag ar bloaz : nevez-amzer, hañv, dislost-hañv, gouiañv. Gwelet e vo ar mekanik, ha dija, ged ar peder zaolenn-mañ, e c’heller klask kompren. Ema an eil a-zivoud an nevez-amzer. Pa brezanten an taolennoù-se, meur a wezh e klaske ar beizanted kompren perag em boa laket kaol e-lec’h avaloù-douar.

Er memez termen e c’heller gweled e oa amañ ur barsell ged edaj hebkén, ur barsell hag a oa bet rannet e diw lodenn ar bloaz war-lerc’h. Evid aesaad an troâdur e oa. Setu ar perag. Bremañ e c’hellomp selled douzh an tachadig-se é vevañ, ged e oberezhioù, e lïezimplij, e goubliñ desav-loened/gounid edoù. Sellomp doutañ a rannvloaz da rannvloaz…

‍

Il est question ici de prairies naturelles ; rien à voir avec les prairies artificielles qui étalent aujourd’hui le vert sombre du raygrass survitaminé par les épandages de lisier. Les prairies naturelles sont aujourd’hui le milieu le plus menacé en Bretagne : quand elles n’ont pas été détruites, elles ont été envahies par la végétation faute d’être fauchées ou pâturées. La taille des troupeaux, le poids des machines, l’exiguïté des parcelles et l’emploi du temps infernal de la majorité des agriculteurs ont condamné un nombre considérable de prairies à l’abandon. Pourtant, ceux qui y mettent encore leurs animaux y trouvent de multiples avantages, tant la diversité de la flore peut contribuer à la bonne santé du bétail. Paradoxalement, comme le soulignent les botanistes, les plantes qui poussent dans ces milieux « pauvres » peuvent être très diversifiées, car elles ne développent pas des relations de compétition contrairement aux plantes avides de nitrate et de phosphore des milieux « riches ». On a là un très bel exemple d’un milieu dit « naturel » dont l’existence et le fonctionnement dépendent des activités agricoles et illustrent à quel point il n’y a pas la nature d’un côté et les humains de l’autre.

Certaines prairies naturelles étaient irriguées grâce à d’ingénieux systèmes de rigoles refaites au début de l’hiver de telle sorte que la parcelle était couverte d’une fine pellicule d’eau favorisant la pousse de l’herbe. A la fin de l’hiver, au moment de la soudure, on pouvait ainsi faucher un aliment apprécié par le bétail.

Ar ger naturel, dija, a laka da gompren e komzomp ag un tachad na vez ket labouret e zouar. Setu perag em eus dalc’het ar ger-se : naturel. Pouezuz-braz e veze ar pradaouier er sistem lïezgounid/desav-loened. Ha komz a raimp a zesav-loened kentoc’h, rag doned a rae ar pradoù-se da glokaad ar pezh na c’helle ket ar parkoù labouret produiñ. Rag pa gomzer a bradoù e komzer diouzhtu a dachadoù gwleb. Ne vehe ket bet graet ur prad, mem naturel, en un tachad sec’h. Neuze, hervez ar pezh a welomp, e c’hellomp soñjal eh eus ur wazh pe ur gouver é redeg en tachad-se. Ha mar tremen ur wazh aze e vo kavet pradoù a beb tu dezhi. Perag a beb tu ? A-gaoz ma rae peb gwazh harzoù, gwezharall. Neuze, ar pradoù a welomp aze, a-gleiz, a aparchante d’ur gêriadenn hag a oa a-gleiz hag ar re a-zehoù a aparchante d’ur gêriadenn arall. Interesuz eo, rag evel-se e c’helle an diw gêriadenn en em gavoud, da skwer pa veze an termen da droc’hiñ ar foenn. Setu evid lec’h ar pradoù naturel.

D’ar lïesañ e veze pellig a-walc’h ar wazh a-zoc’h ar gêriadenn (nemed pa veze anw ag ar flourennoù, a vo komzet tuchant anezhe). Neuze e kaver ar pradaouier, pelloc’h eged ar pastelloù-douar labouret. Ha dre ma veze pell ar pradoù, gi e em gave ged ar lannegoù hag ar fraostoù. Setu perag e veze kavet lïez an tri zra-se tolpet. Setu evid ar peb brasañ da ouied.

Lâromp ur sort e oa pouezuz-braz ar pezh a veze degaset ged ar pradoù, da lâred eo ar foenn. D’ar gouiañv ne veze ket eostet netra. Serret e veze ar foenn er solerioù, ha d’ar gouiañv e veze roet d’ar loened. Ha gwelet e vo e vanke foenn meur a wezh e fin ar gouiañv. Kontiñ a rae kalz neuze kaoud foenn a-feson, evid ar roñsed hag evid ar saout ive, gwezhave. Neuze, ar pradoù, kentoc’h pell a-zoc’h ar gêriadenn, a veze tost douzh an tachadoù gwleb, ged ur maezad difer. Rag daw e veze d’ar pradoù resev gouloù ha heol pa veze an termen da sec’hañ ar foenn war ar lec’h. Krennet e veze ar pluennoù, plantet e veze gwez, ingal mui pe vui o uhelder. Hiziw, sur a-walc’h, ne vez ket mui gwelet an traoù-se.

Roet ’m eus ur skwer difer : heni ar flourennoù. Kavet e veze ar flourennoù tost a-walc’h douzh an tïer, ged dour hag a vez mingl adal miz C’hwevrer. Neuze, ged e flourenn, e c’helle ar peizant kaoud geot fresk pa vanke foenn en e soler, da fin ar gouiañv.

Komzet e vo da beb an amzer ag ar flourennoù em livadurioù. Pouezuz e veze ar rannvloazioù en afer-se, ha setu perag e vo sellet ar pezh a zegouezhe er pradoù-se a rannvloaz da rannvloaz.

‍

Longtemps, les landes ont été des biens communs où les activités humaines et les espèces animales et végétales faisaient plus que cohabiter : elles participaient à un véritable échange de services où chacun trouvait son compte. Les toiles de Lucien Pouëdras permettent d’en retrouver la mémoire, à conditions de s’immerger dans la complexité de cet univers qui n’a pas grand-chose à voir avec le nôtre.

Les landes de la Bretagne intérieure sont apparues à la suite des défrichements opérés par les premiers éleveurs et sur des sols particulièrement pauvres. En fonction de la géologie, du relief et de l’humidité du sol, la lande se présente sous des formes diversifiées associant principalement des ajoncs, des bruyères et des graminées. Elle a joué un rôle essentiel dans l’équilibre du système polyculture-élevage dominant. Le pâturage extensif et la fauche pour obtenir de la litière, parfois l’enlèvement de mottes, créaient des mosaïques irrégulières et maintenaient une végétation basse. Des petites parcelles d’ajonc semé fournissaient un aliment qu’on broyait pour le bétail, et du bois pour le feu ; elles peuvent être considérées comme un état intermédiaire entre les zones cultivées et les zones incultes.

Ne vez ket aez komz ag ar lannoù (ar lannegi), rag n’eus ket mui anezhe, pe dost. Ouzhpenn-se e veze staget doute, hag e-pad pell, ur skeudenn a vizer. Ha nawazh e vezent tachadoù interesuz-braz. Pell-mat e vezent a-zoc’h ar gêriadenn, ha lïez en un tachad ma yae douaroù ar gêriadenn d’en em gavoud ged douaroù ur gêriadenn arall. Meur a wezh, zokén, ne veze ket limit ebed (harzoù ebed) etre an diw gêriadenn, rag gelliñ a rae ar lannegi boud implijet ged ur peizant bennag evitañ e-hunan, pe en ur mod kumun, Neuze e c’helle ar chatal doned da voueta aze. Ken treud e veze an traoù ma tae toud an dud eno, ged teir pe peder buoc’h.

Neuze e veze ar lannegi tachadoù rannet, digor, hag a rae ar liamm etre diw gêriadenn. Boud e vezent evel-se tachadoù kehentiñ a c’helle an dud o zreuziñ evid berraad an hent. Klozadur ebed : moned a rae an dud eeun enne evid moned ag ur gêr d’an arall. Setu perag e verne an tachadoù-se. Amañ e tiskouezan ar lannegi er gouiañv. Gwelet a raomp eh eus tachadoù hag a aparchante, kredabl, d’ur peizant bennag, ha marse e c’hellent ive boud digor d’ar gumuniezh a-bezh, ha rac’h an dud a c’helle o implij.

Ha gelliñ a raomp gweled minotennoù, hentoù. Kredabl e kas ar vinotenn-mañ ag ur gêriadenn d’un arall. Ha gwelet e vez eh eus bet tennet korvo ag ar lanneg ged unan bennag. Rag na boud e c’helle ar lannegi aparchantiñ d’an oll, e c’helle peb unan tennañ ur mad bennag ag ar lann, er sistem desav-loened ha gounid.

Komzomp ag ar lann. Posubl e veze hachañ munud ar lann evid ar loened, na boud ne oa ket forzh kabidan ar boued-se. Mez a-vod e veze evid ober gouzerc’h, ha gouied a raomp e veze rekiz lakaad teil war an douaroù labouret. Ged kaoc’h-saout ha gouzerc’h e c’helle an dud produañ teil. Er lanneg e veze kavet gouzerc’h helaezh. Lïez e veze gwelet motad-lann, hag a veze laosket da vreinañ un tammig edan an amzer e-raog boud kaset d’ar c’hraoù.

Douaroù peuriñ a c’helle ar lannegi boud ive, mez peuriñ paour. War vord ar parkoù ive e c’helle an dud, lïez a-walc’h, lakaad teir pe peder buoc’h da beuriñ (saout hag a daole laezh). Mez ar re na daolent ket laezh, an annoered, a veze kaset da beuriñ er lanneg, ged annoered arall, gouarnet ged ar vugale.

Ur mad arall a veze tennet ag ar lannegi : ar c’hoad. Ur c’hoad-tan a galite eo ar c’hoad-lann, ha gwerzhet e veze gwezhave. Marse pas ged ar peizant, mez ged perc’henn an dachenn Gwerzhet e veze ar c’hoad-lann d’ar vouloñjerion, evid o fornioù-bara. Mez pelloc’h ive meur a wezh. Da skwer e prene Kompagnunezh an Indez, en Oriant, miliadoù a fagodennoù gobarïet evid toemmed ar fornioù e bourzh ar bagoù kenwerzh pe e bourzh ar bagoù a yae da besketa pell mizioù-pad.

Setu ar pezh a c’heller lâred a-zivoud degasadennoù ar lannegi, daoust ma ne veze ket kalz a dra. A-hend-arall e oa difer ar loened hag ar plantaj a veze kavet enne. Ha rac’h an traoù-se waet da ged hiziw, ha fonnabl. Notomp ur sort e vezent tachadoù frank, rag ne veze ket disparti ebed etreze, d’ar lïesañ. Meur a wezh, ur sort, e veze kavet dispartïoù, evel er livadur-mañ. Komprenet em eus perag, goude boud furchet un tammig. E gwirionez eh arreste an aotroniezh, dezhi an diw gêriadenn amañ, a-gleiz, ged ar c’harzh-se. En tu arall eh aparchante an douaroù d’un aotroniezh arall. Pa oan bihan ne yaen ket jamez er lanneg a oa en tu arall, mem pa vehe bet ma c’henderw ged e saout enni, a-gaoz d’an istoer-se a aotroniezh. Distrujet e oa bet ar c’harzh-se goude, mez merk un troc’h kozh etre domanïoù dishañval e oa.

La distinction que fait Lucien Pouëdras entre les terres cultivées et les terres incultes recoupent ce que l’on nommait autrefois les terres « chaudes » et les terres « froides ». Mais loin de s’opposer, ces deux composantes de l’espace en dehors des villages sont complémentaires, et nombre de toiles montrent à quel point elles s’interpénétraient. Il est vrai aussi que, de même qu’il y a de l’inculte – les pommiers que la charrue doit contourner – dans les cultures, il y a des formes de culture dans l’inculte : il faut bien creuser des rigoles dans le sol pour irriguer les prairies et produire de l’herbe. De même, les landes étaient écobuées et mises en culture pendant quelques années jusqu’au début du XX^e siècle.

Prairies, landes, talus du bocage, bois et friches constituent l’essentiel des espaces incultes, et les toiles de Lucien Pouëdras permettent de découvrir qu’ils sont pourvoyeurs de mille ressources, sans oublier la convivialité et la beauté qui s’y épanouissent.

Bien sûr, rien n’est vraiment « naturel » dans ces espaces où l’homme intervient depuis des millénaires. Mais l’homme y a établi une sorte de pacte avec les plantes sauvages.

Komzet hon eus dija ag ar lannegi, ag ar pradaouier, a oa tachadoù naturel ive. Mez ar re-se a oa tachadoù hag a verne kalz evid an eostoù, mem pa ne veze ket labouret o zouaroù. Bihannoc’h e veze an tachadoù eh aomp da gomz anezhe bremañ, mez naturel e vezent ur sort. Perag ? A-gaoz ma oant re vihan evid servij d’un dra bennag. Neuze, ur wezh pe ziw er bloaz, e tae an dud enne da serriñ del marw d’ober gouzerzh. Mez a-gaoz ma veze an tachadoù bihan-se a-douch da dachadoù arall pouezusoc’h, evel ar lannoù ged ar lann pe ar pradoù ged ar foenn, e yaent, en ur mod, da vrasaad an tachadoù-se.

Ar pezh a zo, pell e vezent a-zoc’h ar gêriadenn, ha ne glaske ket an dud tennañ korvo kement-se anezhe. Lïez e vezent dilezet a-gaoz ma ne oa ket aez an torosennadur enne. Neuze e veze laosket gwez da greskiñ enne, d’ober ur c’hoadig mad-divad. Marse ne oa ket koadig ebed er lec’hioù-se, mez laosket e oa bet ur gistinenn da greskiñ aze ur sort, rag ma taole kesten. Marse e oa un tammig priziuz dre ma veze kavet raden, peadra d’ober gouzerc’h. Marse e veze posubl lakaad un nebeud saout da beuriñ enne… Lïez e oant tachadoù gwleb, ha dre ma oant gwleb ne veze ket aez labourad o douaroù. A-benn ar-fin, ne veze ket dilezet-tre an tachadoù bihan-se, hag interesuz eo komz anezhe, rag doned a raont da glotaad toud ar pezh hon eus gwelet tro-dro dezhe.

‍

Derrière le foisonnement de la végétation, des chaumières, des humains et de leurs bêtes, se dessine un projet quasi encyclopédique se déclinant autour de trois grands pôles, le village, le cultivé et l’inculte, saisis à chaque moment clé des saisons, des rituels ou même de la journée. Structuraliste sauvage, l’artiste croise systématiquement toutes les entrées pour faire apparaître les interactions des êtres vivants entre eux et avec leur milieu. C’est ce travail sans équivalent qu’il s’agit d’explorer tant il permet une compréhension à la fois sensible et concrète de ce que l’on appellerait aujourd’hui un agro-éco-système. Celui-ci s’est totalement effondré en une vingtaine d’années, ce qui est unique dans l’histoire des révolutions agricoles.

Dans les espaces incultes, la diversité des milieux qui s’emboitent favorise la présence de nombreuses espèces quasi invisibles dans les toiles mais dont il faut deviner la présence. Oiseaux et insectes ne vivent pas sans bouger : ils sont nombreux à utiliser des milieux différents pour se reproduire, s’alimenter ou passer la mauvaise saison.

Implijet ’m eus ar ger etregweredoù. Un tammig pompaduz ema ar ger-se, deoc’h-c’hwi da lâred mar jaoj mat. Ar pezh a zo, klasket ’m eus lakaad rac’h ar pezh hon eus bet tro da weled beteg bremañ da c’hoari etreze : pradoù, lannoù, fraostoù, taouarc’hegi ha kement zo. E oa toud an traoù-se a-douch, keij-meij. Ha lïez e ta unan evid astenn an arall, dreist-oll an tachadoù bihan hon eus meneget tuchant.

Ar pezh a vern amañ zo kompren e oant bloc’hoù unvan, unvan-braz zokén. Ur misi eo evid ar livourion, sur a-walc’h, heb komz ag an testoù. Dïaez eo o livañ, mez gwelet e vez e klask ar bloc’hoù dishañval-se respont an eil d’egile, a zeiz da zeiz. Hag ema peb unan ged e vuhez dezhañ e-hunan, ha bevañ a raont asambl ur sort, er memez termen. Setu perag e klaskimp o gweled bevañ hed-ha-hed ar rannvloazioù. Rag ar maezadoù-se, lakit-hè edan ne vern pe rannvloaz, peb unan en do bouljet, mez ne vo ket kollet an unvaniezh a zo etreze.

Evid ur livour, ar pezh a gont da gentañ zo an unvaniezh, hag ar pezh a vez dïaez zo gelliñ tapiñ an unvaniezh-se hag he lakaad war e daolenn. Setu ar pezh a glaskimp dizoloiñ brema

Immense lisière d’un monde invisible, les talus du bocage sont une permanente invitation à la découverte du cœur d’un infini labyrinthe. C’est plus la présence des bocages que celle de la forêt qui a fait nommer Argoat la Bretagne intérieure. Le pluriel ici s’impose tant varient la trame, la structure, l’histoire, les usages des 183 000 km de linéaire bocager recensés en 2008.

Le bocage n’exclut rien et compose avec tout : la forêt et le pré, la rivière et le chemin, le champ et la mare. Fil conducteur de l’alliance, le talus. C’est lui qui fait circuler en douceur les eaux et les belettes, les carabes, le soleil et les vents. Pourtant, bien souvent, ceux qui édifiaient des talus n’avaient d’autres soucis que protéger leurs cultures des divagations du bétail, marquer leur propriété et produire du bois. Tout le reste venait par surcroît, qu’on s’en aperçoive ou non. C’est paradoxalement la disparition des talus qui a le plus fait pour souligner leur utilité dans la régulation et l’épuration des eaux, le maintien de la petite faune, la maîtrise des parasites des cultures, la protection des sols.

L’apogée du bocage breton est relativement récente puisque la phase la plus active de construction concerne la fin du XIX^e siècle et le début du XX^e. La progression pouvait se faire au rythme de cinq mille kilomètres par an. En 1950, la région devait compter 1,2 millions de km de talus et haies.

Les talus hauts, associant terre, pierres et parements de mottes sont surtout fréquents dans le Léon et le Trégor ; mais en dehors du littoral, c’est le haut talus boisé, avec ou sans taillis, qui est la règle en basse Bretagne. Dans le sud de la région, les talus, nus ou plantés de taillis, sont plus bas et parfois mêmes remplacés par une simple haie. Dans l’est, les talus sont bas et plantés d’arbres souvent émondés formant des rideaux caractéristiques. Il reste encore un maillage serré (parcelles de moins de 4 ha en moyenne) pour 40 % du territoire régional, plus du tiers ayant aujourd’hui des mailles dépassant 10 ha en moyenne. C’est dans les communes peu ou pas remembrées du Trégor et de la Haute Cornouaille que l’on trouve aujourd’hui les espaces bocagers les plus remarquables.

Mais le linéaire des haies et talus n’a de sens que rapporté au nombre de connexions qu’ils représentent. Les talus et les haies ne seraient sans cela pas plus fonctionnels que des autoroutes sans échangeurs. C’est d’ailleurs ce dernier terme qui exprime le mieux leur fonction car ils assurent en permanence des liaisons selon l’heure, le temps, la saison entre l’ensemble des milieux connectés : forêts, champs, jardins, prés, friches, landes. Les ornithologues ont bien notéqu’il y avait 1,7 fois plus d’oiseaux nicheurs aux intersections qu’au long des talus.

La faune préfère une stratification végétale bien fournie à tous les niveaux, le même talus pouvant répondre à une grande diversité de besoins en lumière, humidité, abri, nourriture, etc. Ainsi, seuls les talus offrent sur un espace réduit, les gîtes d’hiver, le couvert végétal, les ressources alimentaires, les zones d’exposition au soleil et d’incubation des œufs dont ont besoin la majorité de nos reptiles.

Komz a rin ag an niwharzhoù dreist-oll. Perag ? A-gaoz ma n’eus ket mui anezhe, maleuruzamant ! Mez ouzhpenn-se, pa bellemp a-zoc’h ar gêriadenn e kavemp parkoù, ha pelloc’h pradoù, ha pelloc’h c’hoazh lannegi ha fraostoù, da lâred eo douaroù na vezent ket labouret. Hag etre ar gêriadenn hag an tachadoù-se e c’helled kaoud ur c’hilometr. Ha penaoz e yae ar moned-doned etre ar lec’hioù-se hag ar gêriadenn ? Marse kirri karget, karrikelladoù, tud war-droad ; marse ive chatal kaset da beuriñ kent distroiñ d’ar c’hraou, kalavern.

Rag red e veze degas d’ar gêriadenn ar pezh a veze eostet er parkoù ha degas ar foenn serret er pradoù. Setu perag e veze rekiz kaoud hentoù braz a-walc’h evid da rac’h peizanted ar gêriadenn gelliñ tremen enne. Savet e oa bet an niwharzhoù-se (diw c’harzh, an niw c’harzh !) evid leuskel an dud da dostaad douzh o farselloù pe moned pelloc’h, beteg ar lannoù.

War a daolenn-mañ e weler penn pennañ an niwharzh. En niwharzh-se e veze klozet ar lec’h war daou du, rag da rac’h an dud e oa ha rac’h an dud a dremene enni. N’helle ket ar saout moned a-gleiz pe a-zehoù. Ma c’harr, marse, a oa da gas en ur park pe en un arall. Neuze e oa bet lakaet ur c’harzh a beb tu. Marse e vehe bet posubl lakaad traoù simploc’h, mez ne veze ket kollet netra ged ar gerzhier, rag plantet e veze gwez warne. Derw kentoc’h a veze plantet warne. Perag derw ? Rag ma veze penndoget ar gwez-derw beb ugent vloaz. Ar pezh a sinifi e veze kontrollet o uhelder e-keñver ar waskedenn a daolent war ar parselloù a-douch.

Setu perag an daolenn-mañ, ma weler warni an niwharzh pennañ. Boud eh eus unan hag a gase d’ar c’hreizteiz, mez posubl e veze kaoud unan hag a gase d’ar lein pe d’ar reter. D’ar liesañ e veze gwelet teir pe peder niwharzh éc’h añdennañ a-zoc’h ar gêriadenn. Dreze oll e c’helle tud ha loened moned ha doned hag ar produioù boud serret.

Ya, koadet e veze ar gerzhier. Daoust ma ne vezent ket labouret, kontet ’m eus e veze gouestlet dezhe beteg pewar hektar en ur gêriadenn pewar pe pemp tachenn enni. Un tiriad gwirion eo enta, na oa ket bet gwelet evel-se c’hoazh. Tremenet e veze en niwharzhoù, mez ne vezent ket gounidet. Un dra dispar : didrouz e vezent. Trouzal a rae ar saout pe ar c’harr pa basent en niwharzh, mez ne veze ket den ebed é chom enni, e-kontrel douzh ar pezh hon eus gwelet beteg bremañ. Ha plantaj ha loened difer a veve en tachadoù-se.

Dans son livre sans équivalent Chemins et véhicules de nos campagnes (1971), le grand géographe breton Marcel Gautier (1909-1981) écrivait fort justement : « Partout le paysan est toujours en chemin. » Une ferme est une entreprise de transports permanente.

Qu’il s’agisse de la longueur du parcours ou de la surface de la parcelle, l’unité de mesure n’était ni le kilomètre ou la lieue, mais le temps mis par le cheval et sa sous-unité le « clip, clop, clip, clop », des sabots sur la route… D’ailleurs, comme le fait remarquer Lucien Pouëdras, tout le monde se déplaçait à la même vitesse : hommes, chevaux, vaches, chiens… Les besoins des chevaux modèlent les tracés : les routes montaient les pentes en lacets afin que les chevaux aient moins de mal à tirer ou à freiner les lourdes charrettes remplies de bois, de fumier ou de pierres. Là où les pentes étaient fortes et longues, le chemin pouvait s’élargir sur quelques mètres à mi-côte afin que celui qui descendait puisse laisser passer celui qui montait et qui ne devait pas perdre son élan.

Tout proches, le canal de Nantes à Brest et le chemin de fer apportaient leurs solutions pour les transports à grande distance.

N’ankouait ket e oamp e 1950. Piw a yae hag a zae ? Dam, rac’h tud ar gêriadenn : tud kozh, brazarded hag a labour, bugale hag a ya d’ar skol, pe kalavern. Saout oa ive, ha roñsed. Ar roñsed eo a dermene pegen fonnabl moned d’an amzer-se. Ha moned a raent dousig : war-droad e yae loened ha tud. Kalavern ma ya ar roñsed ged pewar faw hag an dud ged daou droad hebkén : toud e kerzhont hañval. Un herr hañval neuze a veze evid toud ar bed-se. Lakaomp bremañ ar bed-se da fichal. Dïaez eo kompren hiziw penaoz e yae an traoù, rag ma n’eus ket mui anezhe tamm ebed. Ouzhpenn an dud e veze red lakaad traoù ha produioù da redeg, eostoù dreist-oll. A-durall e veze estrañjerion hag a zae ive beteg ar gêriadenn dre an niwharzhoù-se.

Neuze e yae an dud difonn-kàer, tre evel ma kerzhe ar roñsed. Ha merkañ a rae an herr-sen ar maezadoù, sur a-walc’h. Dïaez e vehe bet lakaad tud ha loened da zeval ha da grapiñ re denn. Setu perag, d’ar lïesañ, e heulie an hentoù ar c’hrommennoù live. Ar pezh a vez graet ged ar gwazhioù, diouzh an tu arall : ne veze ket laosket ar gwazhioù, ar gouveroù, da redeg ne vern penaoz… Ya, a-c’houde kantvleadoù eh eus bet treset ar maezadoù hervez an dremeniri-se.

Ha peogwir n’eo ket mui hañval tamm ebed hiziw ar maezadoù evel ma oant gwezharall, e vez dïaez-braz dimp divinoud penaoz e troe ar monedone-se. Ha selled a raimp douzh an afer a rannvloaz da rannvloaz, rag pouezuz eo. Kerzhed e tachadoù a-sort-se en hañv pe er gouiañv ne veze ket hañval tamm ebed. Hiziw, netra da weled : kalavern ma ra glaw pe ma skorna, n’omp ket diaez, roulad a raomp ! Setu perag e vo interesuz selled a-dost. Klaskomp henn ober…

Loin d’être individualistes, les petits paysans savaient parfaitement que la solidarité était indispensable pour faire face à certaines contraintes. Des siècles d’usages collectifs des landes avaient forgé les liens d’une communauté dans chaque village. Le battage est demeuré longtemps la principale occasion d’organiser la solidarité entre agriculteurs de villages voisins. En effet, la batteuse mécanique exigeait une chaîne de tâches spécialisées comprenant 20 à 30 personnes : « La batteuse moderne avalait les gerbes de façon transversale, de telle sorte qu’elle vomissait la paille sur une grille où chacun devait avec ses bras reconstituer une nouvelle gerbe sans le grain dirigé vers les sacs. Une fois la gerbe de paille entourée du bras du ramasseur, celui s’adressait à son suivant qui lui offrait un lien qu’il venait de torsader. D’où ce manège, dans un nuage de poussière, de ceux qui devaient “embrasser” ceux qui leur tendaient la gerbe.

E 1950 e oamp, n’ankouait ket ! Ag un dachenn dalc’het ged ur familh eh omp é komz, en ur gêriadenn peder pe pemp tachenn, hag a produ ar pezh a vez rekiz dezhe. Pa vez ur mank bennag, rac’h an dud en em sikoura. Simpl a-walc’h eo. Meur a wezh, nawazh, e veze labourioù braz, ha red e veze o ober heb gortoz, rag an termen e oa d’o c’has da benn, rag ma oa kàer an amzer, ar pezh na vehe ket bet an deiz àr-lec’h marse.

Setu perag ne veze ket posubl leuskel peb peizant en em zivrouilh e-hunan-penn, dreist-oll evid ar pezh a veze graet ar labourioù braz anezhe. D’an hañv dreist-oll e tegouezhe sort labourioù, pa veze rekiz serriñ an eostoù, ar foenn, an edoù ha, goude, an avaloù douar ha kement oa. Ha daw e veze d’an dud en em gleved ha labourad kotebus. Neuze en em dolpent, ged o roñsed, ged o c’hirri, ar pezh a zouble nerzh an oll. Ouzhpenn doubliñ niver ar roñsed hag ar c’hirri, e veze doublet ive niver ar vrazarded er jeu. Ha maouezed ive, gwezhave, a zae da roiñ dorn, pe devezhourion. Renkiñ a rae tud ar gêriadenn en em frammañ mat, ha ged re kêriadennoù tost arall, gwezhave.

Si le paysan savait produire la quasi-totalité de ce dont il avait besoin, il était malgré tout des objets qu’il ne savait produire et qui étaient l’affaire d’artisans spécialisés : fers pour les sabots des chevaux, sabots pour les pieds du paysan… Le café épicerie permettait de se procurer quelques ingrédients de base et, pour le prix d’un verre de vin, un bon moment de convivialité.

Derc’hel un dachenn war ar pemdez a c’houlenne boud barreg e meur a zomani. Mez goulenn a rae ive kavoud tud a-vicher nepell, tud lïessort ha dijabl a-walc’h, evid kaoud an traoù na c’hellent ket boud graet ged ar beizanted o-hunan. Ha hañval e veze evid ar c’henwerzh. Daoust ma veze produet ar pezh a veze rekiz evid bevañ, red e veze moned ive da brenañ ar pezh na veze ket posubl ober en dachenn.

Pa veze produet ouzhpenn doberoù ar familh e veze posubl moned da werzhañ tra pe dra. Eh aomp da gomz bremañ ag an daou rummad-se : an artizaned hag ar varc’hadizion. Bevañ a raont en tiriad ive, mez pas ataw er gêriadenn. Lod a za beteg ar gêriadenn, meur a wezh. Lod a vez é chom er pennkêr. Lod arall, ar votaouerion, da skwer, a zlea chomel e-tal ur goadeg bennag a-gaoz d’o micher.

Daou rummad a oa neuze : ar re a zae d’ar gêriadenn pa veze an termen. Gouied a raent ar pezh a veze d’ober, akord ged termen ar bloaz. Daoust ma ne vevent ket er lec’h e ouient ar pezh a dremene ennañ. Ar re arall, artizaned pe varc’hadizion, e yae ar peizant d’o gweled lec’h ma oant é chom.

Le témoin qui ordonne les toiles de Lucien Pouëdras, c’est d’abord l’enfant qu’il a été dans les trois espaces différents où s’est déroulée sa vie : celui de l’école (un espace que ses grands-parents n’ont pas connu), celui de sa famille (grands-parents et voisinage inclus) et, enfin, celui où, souvent avec d’autres enfants et parfois seul, il bénéficiait d’une liberté peu commune de nos jours. C’était le temps où, les fants pouvaient se déplacer librement dans un rayon de 3 km autour de leur maison.

An test amañ ’vo ar c’hrouadur é komz. Normal eo neuze din roiñ ur lec’h braz a-walc’h d’ar vugale. Dreist-oll hiziw, mar klask bugale arall gouied petra a c’helle ober ar vugale e 1950. Komzet hon eus ag ar vugale dija, p’hon eus komzet ag ar monedone. Sur a-walc’h e kerzhe hag e rede ar vugale evel ma ouiont ober, hag er spasoù a oa o re en amzer-se.

Mez amañ e sellimp douzh ar vugale war liveioù dishañval, ar pezh na c’hell ket boud hiziw. Evid tud ma rummad, ar pezh a oa nevez a oa ar skol dre red. Ha setu aze un tachad nevez, heni ar vugale er skol, ar pezh na oa ket bet gwelet na ged ma zad-kozh na ged ma mamm-gozh. Setu perag em eus lakaet ar skol a-gostez. Goude e vo sellet douzh ar vugale en dachenn. Aze (ar pezh na veze ket posubl en ti-skol), e vezent ged o zud, o zud-kozh, o voazined. Ar pezh na c’hell ket boud hiziw naket.

Etre an daou benn-se e veze emren ar vugale. Emren, ur ger pompaduz marse, mez e gwirionez, evid traoù zo, n’en em gavent ket na dindan lusk ar skol, dindan aotrouniezh o mestr, na muioc’h dindan doberoù an dachenn e oant lodeg enni. Setu an tri live da gompren.

En dehors du travail quotidien, il y a la vie religieuse, les moments de détente, la vie des marginaux. Ce sont, pour une bonne part, des temps où la rencontre et l’échange sont primordiaux. Dans cette petite société, nul n’est jamais seul longtemps et quand le coupeur de litière n’a plus de passant avec qui discuter, il lui rester un petit oiseau qui gratte la terre à ses côtés.

Ober a ran ged ar ger kenstagoù evid mar a dra. E-tal an dud hon eus komzet anezhe rac’h (ar re vihan, ar re vraz, ar re gozh, ar re dost, ar re bell), e veze tud arall n’eo ket bet komzet kalz anezhe beteg bremañ. Ha tolpet ’m eus-gi amañ. Perag ? A-gaoz ma c’hellan menegiñ evel-se pouez ar relijion er vuhez bemdezieg-se. Ne gomzin ket ag ar veleion, n’eo ket re ma afer, mez komz a rin ag ar relijion ur sort, rag ged ar re gozh kentoc’h e veze douget : ar re gozh eo o doa lakaet ar relijion en o c’hustumoù ha kement zo…

Ouzhpenn-se e oa ar leziroù. Hiziw e kont kalz ar sevenadur, ar leziroù. Gwezharall, ni, ar vugale, e veze red dimp o ijinañ, o fabrikañ hon-hunan-penn, lec’h ma vevemp. Neuze e klaskimp diskoueziñ penaoz e veze tu da gemer un tammig amzer vak, un nebeud leziroù, goude ar labour. Ne veze ket kalz a vomantoù trankil, mez boud e veze anezhe ur sort.

Lakaet ’m eus ive ar re baour. Boud eh eus anezhe hiziw c’hoazh ; anavet int. Mez ned an ket da gomz ag ar re a-vremañ. N’eo ket ma labour. En amzer gwezharall e tae ar re baour beteg ar gêriadenn, heb ober ardoù. Ne ouie ket mem an dud piw e oant-gi. Ar pezh a zo, klask a raent rentiñ servijoù bihan, ha kalavern penaoz e vezent degemeret. Setu perag e seblant din pouezuz komz anezhe evid achu. Lakaet ’m eus rac’h an dud-se e pennad ar c’henstagoù.

C’est la dévastation du pays de son enfance par le remembrement qui a conduit Lucien Pouëdras à tenter d’en restituer l’essentiel. Non qu’il fût contre le progrès, mais parce que ce progrès-là disqualifiait les siens comme son paysage d’enfance. Chaque toile est d’abord une protestation contre le remembrement (certaines toiles montrent qu’un autre remembrement était possible).

Quand Lucien Pouëdras a commencé son travail, on ne parlait pas encore de « biodiversité ». Mais ses paysages n’en restituent pas moins l’étonnant équilibre entre le sauvage et le cultivé, les façons douces de traiter le monde, l’échange permanent entre les hommes et la nature, l’étrange univers quasi disparu des landes, des prairies naturelles et des tourbières où les enfants allaient librement.

Setu graet tro ma zesteni. E 1950 e oa, ur c’hrouadur e oan. Klasket ’m eus diskoueziñ ar vuhez en ur gêriadenn hed-ha-hed ar bloaz, ma zud, ma zud-kozh, ma amezeion : toud emaint aze. A-c’houde 1950 eh eus bet kemmoù braz-braz. Ha diaez eo d’unan yaouank hiziw empentiñ penaoz e veve an dud en amzer-se : ne chom ket kalz a dud hañval er vuhez a-vremañ. Klasket ’m eus roiñ da gompren penaoz e veze buhez pemdezieg hon du-kozh. Ur feson d’o zrugarekaad evid ar pezh o doa laosket genimp e 1950, daoust ma ne chom ket kalz a dra ag an traoù-se bremañ kén.

Gwir eo nen deus ket doujet kalz ar progres d’an natur evel ma oa bet laosket genimp. Ur problem braz eo. Klasket ’m eus prezantiñ evel ma c’hellen ar glad hag an henvad o doa laosket genimp. Re lïez emaint bet foñdet, distrujet. Rekiz eo dimp o adsevel, o c’hempenn en-dro, evidimp da gentañ, mez ive evid respetiñ ar re o doa o laosket genimp.

Ha hiziw ho eus ur skwer a-feson : heni kempenn iliz-veur Intron Varia Pariz goude ar gwalldan. Gwallgaset eo bet un iliz-veur ha kempennet eo bet en-dro. Mez kempennet eo bet en ur glask kavoud en-dro ar re o doa he savet. Ha braw eo gweled eh omp bet gouest d’he rapariñ dre zerc’hel kont ag ar re o doa graet ar labour-sen er Grenn-Amzer. Ya, sur a-walc’h e chom ur bochad traoù dimp da rapariñ, da kempenn pe da sevel en-dro, pa soñjer er pezh am eus klasket diskoueziñ ged ma zaolennoù.