Les landes

Longtemps, les landes ont été des biens communs où les activités humaines et les espèces animales et végétales faisaient plus que cohabiter : elles participaient à un véritable échange de services où chacun trouvait son compte. Les toiles de Lucien Pouëdras permettent d’en retrouver la mémoire, à condition de s’immerger dans la complexité de cet univers qui n’a pas grand-chose à voir avec le nôtre.
Les landes de la Bretagne intérieure sont apparues à la suite des défrichements opérés par les premiers éleveurs et sur des sols particulièrement pauvres. En fonction de la géologie, du relief et de l’humidité du sol, la lande se présente sous des formes diversifiées associant principalement des ajoncs, des bruyères et des graminées. Elle a joué un rôle essentiel dans l’équilibre du système polyculture-élevage dominant. Le pâturage extensif et la fauche pour obtenir de la litière, parfois l’enlèvement de mottes, créaient des mosaïques irrégulières et maintenaient une végétation basse. Des petites parcelles d’ajonc semé fournissaient un aliment qu’on broyait pour le bétail, et du bois pour le feu ; elles peuvent être considérées comme un état intermédiaire entre les zones cultivées et les zones incultes.
Ne vez ket aez komz ag ar lannoù (ar lannegi), rag n’eus ket mui anezhe, pe dost. Ouzhpenn-se e veze staget doute, hag e-pad pell, ur skeudenn a vizer. Ha nawazh e vezent tachadoù interesuz-braz. Pell-mat e vezent a-zoc’h ar gêriadenn, ha lïez en un tachad ma yae douaroù ar gêriadenn d’en em gavoud ged douaroù ur gêriadenn arall. Meur a wezh, zokén, ne veze ket limit ebed (harzoù ebed) etre an diw gêriadenn, rag gelliñ a rae ar lannegi boud implijet ged ur peizant bennag evitañ e-hunan, pe en ur mod kumun, Neuze e c’helle ar chatal doned da voueta aze. Ken treud e veze an traoù ma tae toud an dud eno, ged teir pe peder buoc’h.
Neuze e veze ar lannegi tachadoù rannet, digor, hag a rae ar liamm etre diw gêriadenn. Boud e vezent evel-se tachadoù kehentiñ a c’helle an dud o zreuziñ evid berraad an hent. Klozadur ebed : moned a rae an dud eeun enne evid moned ag ur gêr d’an arall. Setu perag e verne an tachadoù-se. Amañ e tiskouezan ar lannegi er gouiañv. Gwelet a raomp eh eus tachadoù hag a aparchante, kredabl, d’ur peizant bennag, ha marse e c’hellent ive boud digor d’ar gumuniezh a-bezh, ha rac’h an dud a c’helle o implij.
Ha gelliñ a raomp gweled minotennoù, hentoù. Kredabl e kas ar vinotenn-mañ ag ur gêriadenn d’un arall. Ha gwelet e vez eh eus bet tennet korvo ag ar lanneg ged unan bennag. Rag na boud e c’helle ar lannegi aparchantiñ d’an oll, e c’helle peb unan tennañ ur mad bennag ag ar lann, er sistem desav-loened ha gounid.
Komzomp ag ar lann. Posubl e veze hachañ munud ar lann evid ar loened, na boud ne oa ket forzh kabidan ar boued-se. Mez a-vod e veze evid ober gouzerc’h, ha gouied a raomp e veze rekiz lakaad teil war an douaroù labouret. Ged kaoc’h-saout ha gouzerc’h e c’helle an dud produañ teil. Er lanneg e veze kavet gouzerc’h helaezh. Lïez e veze gwelet motad-lann, hag a veze laosket da vreinañ un tammig edan an amzer e-raog boud kaset d’ar c’hraoù.
Douaroù peuriñ a c’helle ar lannegi boud ive, mez peuriñ paour. War vord ar parkoù ive e c’helle an dud, lïez a-walc’h, lakaad teir pe peder buoc’h da beuriñ (saout hag a daole laezh). Mez ar re na daolent ket laezh, an annoered, a veze kaset da beuriñ er lanneg, ged annoered arall, gouarnet ged ar vugale.
Ur mad arall a veze tennet ag ar lannegi : ar c’hoad. Ur c’hoad-tan a galite eo ar c’hoad-lann, ha gwerzhet e veze gwezhave. Marse pas ged ar peizant, mez ged perc’henn an dachenn Gwerzhet e veze ar c’hoad-lann d’ar vouloñjerion, evid o fornioù-bara. Mez pelloc’h ive meur a wezh. Da skwer e prene Kompagnunezh an Indez, en Oriant, miliadoù a fagodennoù gobarïet evid toemmed ar fornioù e bourzh ar bagoù kenwerzh pe e bourzh ar bagoù a yae da besketa pell mizioù-pad.
Setu ar pezh a c’heller lâred a-zivoud degasadennoù ar lannegi, daoust ma ne veze ket kalz a dra. A-hend-arall e oa difer ar loened hag ar plantaj a veze kavet enne. Ha rac’h an traoù-se waet da ged hiziw, ha fonnabl. Notomp ur sort e vezent tachadoù frank, rag ne veze ket disparti ebed etreze, d’ar lïesañ. Meur a wezh, ur sort, e veze kavet dispartïoù, evel er livadur-mañ. Komprenet em eus perag, goude boud furchet un tammig. E gwirionez eh arreste an aotroniezh, dezhi an diw gêriadenn amañ, a-gleiz, ged ar c’harzh-se. En tu arall eh aparchante an douaroù d’un aotroniezh arall. Pa oan bihan ne yaen ket jamez er lanneg a oa en tu arall, mem pa vehe bet ma c’henderw ged e saout enni, a-gaoz d’an istoer-se a aotroniezh. Distrujet e oa bet ar c’harzh-se goude, mez merk un troc’h kozh etre domanïoù dishañval e oa.

